Wie met PTSS of moral injury werkt, hoort vroeg of laat dat het lichaam erbij hoort. Trauma zet zich vast in het zenuwstelsel, in spierspanning, in ademhaling, in houding. Niet als metafoor maar als fysiologisch feit. Wat lastiger te vinden is, is een eerlijk overzicht van wat “lichaamsgerichte therapie” in de praktijk precies betekent. De term dekt een breed spectrum aan methoden, van klinisch goed onderbouwd tot experimenteel, van gesprekstherapie met lichaamsbewustzijn tot werken met paarden.
Met deze post probeer ik dat overzicht te geven. Niet als ranking en niet als compleet beeld, maar als wegwijzer. Per behandeling één alinea: wat is het, wat doet het in het lichaam, voor wie het kan passen, en waar nuance op zijn plek is.
Wat ik nog wil melden. Sommige van de hieronder beschreven methoden heb ik zelf gevolgd, andere ken ik uit literatuur. Waar ik eigen ervaring heb, vermeld ik dat expliciet. Daarnaast geldt voor alle besproken methoden: ze staan náást gespecialiseerde traumazorg, niet ervoor in de plaats.
Onderbouwde trauma-specifieke methoden#
Somatic Experiencing (Peter Levine)#
Peter Levine ontwikkelde Somatic Experiencing vanuit de observatie dat dieren in het wild bijna nooit chronisch trauma ontwikkelen, ondanks dat ze constant doodsbedreiging ervaren. Mensen ontwikkelen dit wel. Vaak omdat ze de natuurlijke ontladingsbeweging na een bedreiging onderdrukken. Somatic Experiencing werkt met “titreren”: kleine, hanteerbare doses geactiveerde lichamelijke sensatie afwisselen met momenten van veiligheid. Geleidelijk leert het zenuwstelsel weer schakelen tussen activatie en herstel.
Inmiddels is er behoorlijk onderzoek gedaan. Het laat positieve effecten bij PTSS zien. Voor wie veel klassieke gesprekstherapie heeft gehad zonder voldoende resultaat, kan dit een waardevolle aanvulling zijn.
Sensorimotor Psychotherapy (Pat Ogden)#
Pat Ogden combineert gesprekstherapie met systematisch lichaamsbewustzijn. Gedachten, emoties en lichamelijke sensaties worden niet apart behandeld maar tegelijkertijd gevolgd. De cliënt leert wat zijn lichaam doet terwijl hij praat, schouders die optrekken, een adem die stokt, een knie die wegtrekt en wat die signalen vertellen over wat onder de woorden ligt.
De methode is goed onderbouwd en wordt internationaal binnen geaccrediteerde traumaprogramma’s gebruikt. Voor cliënten die wel willen praten maar voelen dat woorden alleen het niet redden, is dit vaak een natuurlijke stap.
Trauma-sensitive yoga (David Emerson en Bessel van der Kolk)#
Trauma-sensitive yoga is geen gewone yogales. Er wordt geen aanraking gegeven, er zijn geen verplichte houdingen, en de instructeur is getraind om geen taal te gebruiken die controle of correctie suggereert. De cliënt wordt uitgenodigd om in elke houding zelf te kiezen. Dat klinkt klein maar is fundamenteel: voor wie trauma heeft beleefd waarin keuze en lichaam werden afgenomen, herstelt deze vorm precies dat.
Het werk van David Emerson en Bessel van der Kolk (Trauma Center, Boston) heeft hier een van de best onderbouwde body-based interventies van gemaakt voor mensen met complexe PTSS.
Spanningsontlading via het lichaam#
TRE — Tension and Trauma Releasing Exercises (David Berceli)#
David Berceli ontwikkelde TRE in oorlogsgebieden, waar grote groepen mensen tegelijk getraumatiseerd raakten en geen toegang hadden tot individuele therapie. De methode bestaat uit een reeks oefeningen die het natuurlijke trillen van het lichaam uitlokken. Een neurogeen mechanisme dat ook bij dieren voorkomt en dat helpt om opgebouwde stressenergie te ontladen.
Mijn eigen ervaring: ik heb TRE gevolgd bij Yogalab in Amsterdam. Het brengt ontspanning in het lichaam. Het peer-reviewed onderzoek is nog beperkt en de methode wordt soms te lichtvaardig aangeprezen, maar voor wie het werkt, werkt het direct en lichamelijk merkbaar.
Bioenergetica (Alexander Lowen)#
Alexander Lowen werkte voort op het idee van Wilhelm Reich dat onverwerkte emoties zich als “armor” (chronische spierspanning) in het lichaam vastzetten. Bioenergetische oefeningen gebruiken specifieke houdingen, ademoefeningen en soms expressieve bewegingen om die vastzittende energie te bevrijden.
Zelf heb ik geen praktijkervaring met deze methode. Conceptueel sluit ze aan bij TRE en Somatic Experiencing. Alle drie werken met het lichamelijk ontladen van wat het zenuwstelsel niet zelfstandig heeft kunnen verwerken. Het peer-reviewed onderzoek is beperkter dan bij de eerder genoemde methoden; tegelijk heeft Bioenergetica een lange klinische traditie en raakt het direct aan lichamelijk vastgehouden spanning.
Bewustwording via beweging#
Feldenkrais (Moshé Feldenkrais)#
Moshé Feldenkrais ontwikkelde een methode waarin zeer subtiele bewegingen worden gebruikt om motoriek en zelfwaarneming opnieuw te organiseren. De insteek is niet symptoomgericht maar leergericht: het lichaam ontdekt nieuwe bewegingsmogelijkheden, en daarmee verandert ook hoe je in je lijf woont.
Ik heb zelf een tijd Feldenkrais gevolgd gedurende mijn behandelingen. Het deed iets voor mij persoonlijk minder dan TRE. Dat zegt waarschijnlijk meer over mijn specifieke zenuwstelsel dan over de methode. Er zijn mensen voor wie Feldenkrais juist precies aansluit bij wat zij nodig hebben. Onderzoek bestaat vooral rond chronische pijn en houding, minder direct over PTSS.
Aanraking en lichaamsweefsel#
Haptotherapie (Frans Veldman)#
Ik heb een jaar haptotherapie gehad. Hierdoor werd ik weer aanraakbaar.
Dat is de kortste samenvatting van wat haptotherapie kan doen bij PTSS. Voor wie aanraking niet meer vanzelfsprekend voelt, of helemaal niet meer mogelijk leek. Frans Veldman ontwikkelde de haptonomie in Nederland; haptotherapie is de toepassing ervan in de praktijk. De methode werkt met aanraking binnen een expliciet relationele context: de therapeut leest via hand-contact wat het lichaam vertelt en bouwt voorzichtig vertrouwen op. Voor mensen die door moral injury, hechtings- of relationeel trauma fysiek hebben “afgesloten”, kan dit een uitweg zijn die gesprekstherapie alleen niet biedt.
De klinische ervaring met haptotherapie bij PTSS is uitgebreid; peer-reviewed onderzoek is nog beperkter dan bij Somatic Experiencing of trauma-sensitive yoga. De Vereniging Van Haptotherapeuten heeft een goede achtergrondpublicatie over haptotherapie bij PTSS (PDF).
Bindweefsel- en lichaamsmassage met trauma-bewustzijn#
Massage is geen complete therapievorm voor PTSS, maar wel een onderschatte ondersteuning. Als gediplomeerd sportmasseur weet ik wat een goede bindweefselmassage kan losmaken. Vastgezette spanning die soms jarenlang structureel een lichaamsdeel onbeweeglijk maakt, kan onder kundige handen weer doorgankelijk worden.
Belangrijke kanttekening: zonder trauma-bewustzijn bij de masseur kan ontlading ook ontregelend werken. Als ineens een herinnering opduikt of de cliënt overspoeld raakt door emotie, moet de masseur weten wat hij doet. Een trauma-geïnformeerde masseur is iets anders dan een ervaren technicus. Voor wie deze route overweegt: vraag expliciet naar ervaring met PTSS-cliënten en bouw langzaam op!
Niet-menselijke werkrelaties#
Paardencoaching / equine-facilitated therapy#
Paarden lezen lichaamsspanning beter dan de meeste mensen. Ze reageren direct op wat zich in je zenuwstelsel afspeelt, ook als jijzelf niet weet dat het daar zit. Daardoor wordt een paard een spiegel niet metaforisch, maar concreet observeerbaar.
Ik heb twee keer paardencoaching gevolgd via de BNMO. Het bracht veel ontspanning. Voor wie taal kwijt is geraakt rond zijn ervaring, of voor wie therapie te confronterend voelt, kan werken met een paard een toegang bieden die niet via woorden hoeft. Er bestaat groeiend onderzoek naar equine-facilitated therapy bij veteranen en mensen met complexe PTSS.
Relationeel-lichamelijk#
Pesso Boyden System Psychomotor (PBSP)#
Albert Pesso en Diane Boyden ontwikkelden een methode waarin lichamelijk wordt gewerkt rond gemiste basisbehoeften: een plek, bescherming, verzorging, begrenzing, erkenning. In groepsstructuren wordt symbolisch en lichamelijk gerepresenteerd wat in iemands geschiedenis ontbrak.
Niche-methode, maar inhoudelijk dicht bij wat bij moral injury en hechtingstrauma speelt: niet zozeer wat er gebeurd is, als wat had moeten gebeuren en niet kwam. Voor cliënten die voelen dat hun pijn niet alleen om een gebeurtenis draait maar om een afwezigheid, kan dit een uitzonderlijk passende vorm zijn.
Veiligheid bij aanraking#
Bij elke methode waarin aanraking een rol speelt; haptotherapie, massage, sommige vormen van Somatic Experiencing, soms paardencoaching is veiligheid geen detail maar de basisvoorwaarde! Voor mensen met seksueel trauma of fysiek geweld in de voorgeschiedenis kan een verkeerd geplaatste aanraking opnieuw activerend werken in plaats van regulerend.
Drie dingen die ik daarbij belangrijk vind.
Ten eerste, trauma-specifieke scholing van de begeleider. Een goed haptotherapeut zonder traumakennis is iets anders dan een haptotherapeut die jaren met PTSS-cliënten heeft gewerkt. Vraag expliciet naar ervaring met deze doelgroep. Een serieuze begeleider antwoordt daar zonder reserve op.
Ten tweede, toestemming en stopcodes. Een trauma-geïnformeerde therapeut werkt met expliciete toestemming voor aanraking, en respecteert “stop” als woord dat geen verdere uitleg behoeft. Wie dat niet doet, is niet de juiste begeleider, los van hoe goed zijn techniek is.
Ten derde, het verschil tussen aangeraakt worden door iemand die jouw zenuwstelsel kan lezen versus iemand die alleen zijn methode beheerst. Voor lichaamsgerichte therapie geldt nog sterker dan voor gesprekstherapie: de klik is geen luxe, het is functioneel onderdeel van wat de methode mogelijk maakt.
Hoe kies je?#
Vier vragen die je jezelf kunt stellen voordat je begint. Een klik je met de begeleider Niet alleen sympathiek vinden, maar voel je je veilig genoeg om iets te laten zien? Past de intensiteit van de methode bij waar je nu staat. Begin niet bij het zwaarste als je net uit een crisis komt. Werkt aanraking voor jou, of is een aanraakloze methode (trauma-sensitive yoga, Feldenkrais, paardencoaching) een betere ingang? En: heeft de therapeut specifiek trauma-ervaring, of is hij een vakman in zijn methode zonder traumafocus?
Geen van deze vragen heeft een goed of fout antwoord. Het zijn vragen die richting geven.
Wat dit overzicht niet doet#
Geen ranking. De volgorde van de modaliteiten is logisch — eerst de best onderbouwde, dan toenemend specifiek of niche — maar betekent niet dat de eerste de beste is voor jou.
Geen volledige inventarisatie. Cranio-sacraal werk, Rolfing, holotropisch ademwerk en een aantal andere methoden zijn bewust niet opgenomen. Niet omdat ze slecht zouden zijn, maar omdat ik er onvoldoende ervaring of vertrouwen in heb om er hier iets zinvols over te zeggen.
Geen vervanging van gespecialiseerde traumazorg. Voor ingrijpende PTSS en moral injury blijven goed geschoolde traumabegeleiders, vaak in combinatie met EMDR of CGT, het fundament. Lichaamsgerichte methoden staan ernaast, soms binnen, zelden in plaats van.
Lees ook#
- Trauma en het lichaam
- Polyvagaal theorie van Porges
- Ademhaling bij PTSS
- Sport bij PTSS
- Wet van Vier en trauma
- Schaamte na trauma
Conclusie: het lichaam als toegang#
Wat al deze methoden delen, ondanks hun verschillen, is een eenvoudig uitgangspunt: het lichaam is geen passief voertuig dat de gevolgen van trauma draagt, maar een actieve gesprekspartner in herstel. De technieken verschillen, de onderbouwing verschilt, de stijl verschilt maar de grondslag is dezelfde. Wat het lichaam vasthoudt, kan het lichaam ook helpen loslaten.
Welke methode bij jou past, is geen kwestie van wat het beste werkt in onderzoek, maar van wat aansluit bij jouw zenuwstelsel, jouw geschiedenis en de mensen met wie je werkt. Soms is dat één methode die je jaren begeleidt. Soms is het een combinatie. Soms is het juist een methode waarvan je niet had verwacht dat hij voor jou zou werken en die toch precies de toegang biedt die je nodig had.
Het lichaam wacht. Daarmee beginnen is meestal de moeilijkste stap.
Bronnen en wetenschappelijke publicaties#
- Levine, P. (1997). Waking the Tiger — Healing Trauma
- Levine, P. (2010). In an Unspoken Voice — How the Body Releases Trauma and Restores Goodness
- Ogden, P., Minton, K. & Pain, C. (2006). Trauma and the Body — A Sensorimotor Approach to Psychotherapy
- Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score
- Emerson, D. (2015). Trauma-Sensitive Yoga in Therapy
- Berceli, D. (2005). Trauma Releasing Exercises (TRE)
- Lowen, A. (1975). Bioenergetics
- Feldenkrais, M. (1972). Awareness Through Movement
- Veldman, F. (1988). Haptonomie — Wetenschap van de Affectiviteit
- Vereniging Van Haptotherapeuten — Haptotherapie bij PTSS (PDF)
Vragen?#
Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.